Những thay đổi quan trọng từ Nghị định 243/2026/NĐ-CP

Bối cảnh chính sách

Điện mặt trời mái nhà đang trở thành lựa chọn đáng quan tâm của các nhà máy, kho vận và cơ sở sản xuất có phụ tải ban ngày. Ngày 26/6/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 243/2026/NĐ-CP, có hiệu lực cùng ngày, sửa đổi một số quy định tại Nghị định 57/2025/NĐ-CP và Nghị định 58/2025/NĐ-CP. Điểm cần nhấn mạnh là chính sách mới tạo thêm cơ hội khai thác điện dư, nhưng không có nghĩa mọi hệ thống lắp đặt trên mái đều đương nhiên được bán điện lên lưới.

1. Điện dư: từ 20% lên 50%, có ngoại lệ đến năm 2030

Ví dụ, một nhà xưởng có hệ thống 500 kWp không nên hiểu rằng được mặc nhiên bán 250 kWp hoặc một nửa lượng điện phát ra ở mọi thời điểm. Công suất lắp đặt (kWp), sản lượng phát (kWh), sản lượng tự dùng và sản lượng điện dư là những đại lượng khác nhau. Việc xác định giới hạn bán điện phải căn cứ phương pháp tính sản lượng theo quy định, hồ sơ hệ thống và thỏa thuận mua bán điện. Doanh nghiệp nên yêu cầu đơn vị tư vấn lập bảng cân bằng năng lượng theo giờ, đặc biệt cho ngày nghỉ, ca đêm và mùa thấp điểm sản xuất. Đây là cơ sở tránh thiết kế công suất quá lớn chỉ vì kỳ vọng bán điện dư.
Theo cơ chế sửa đổi, lượng điện dư được mua bán theo thỏa thuận giữa bên mua và bên bán, thông thường không vượt quá 50% sản lượng điện phát tại đầu ra nguồn điện mặt trời mái nhà xác định theo cường độ bức xạ. Mức này thay thế giới hạn 20% trước đây. Sản lượng điện dư có thể bao gồm điện từ hệ thống lưu trữ đã được nạp bằng nguồn điện mặt trời mái nhà, nếu đáp ứng quy định. Từ ngày 26/6/2026 đến hết ngày 31/12/2030, các bên có thể thỏa thuận tỷ lệ cao hơn 50% khi lưới điện tại điểm đấu nối đủ khả năng tiếp nhận và việc mua bán bảo đảm yêu cầu vận hành an toàn. Đây là điều kiện phải được kiểm tra, không phải quyền mặc nhiên của chủ đầu tư. Một số khu vực miền núi, biên giới, hải đảo chưa được cấp điện từ hệ thống điện quốc gia có cơ chế riêng.

2. Giá mua điện dư được xác định như thế nào?

Khi xây dựng phương án tài chính, cần tách hai dòng lợi ích: điện tự dùng giúp giảm lượng điện mua từ lưới; điện dư có thể tạo doanh thu nếu đáp ứng điều kiện và ký được hợp đồng. Giá trị của một kWh tự dùng phụ thuộc biểu giá điện và thời điểm tiêu thụ thực tế, còn giá điện dư phụ thuộc cơ chế xác định giá áp dụng. Không nên dùng giá điện bán lẻ mà doanh nghiệp đang trả để nhân toàn bộ sản lượng phát dự kiến. Bảng tính hoàn vốn nên có ít nhất ba kịch bản về tỷ lệ tự tiêu thụ, giá điện và suy giảm sản lượng theo thời gian.
Không nên quảng cáo một mức giá FIT cố định cho các dự án điện mặt trời mái nhà mới. Theo quy định sửa đổi, giá mua bán điện dư là giá điện năng thị trường điện bình quân của năm trước liền kề do đơn vị điều hành giao dịch thị trường điện công bố, tính bằng đồng/kWh. Nếu giá bình quân đó vượt mức tối đa của khung giá phát điện điện mặt trời mặt đất không có pin lưu trữ tương ứng theo miền, áp dụng mức giá trần của khung giá đó (chưa gồm VAT). Doanh nghiệp phải kiểm tra số liệu được công bố cho năm giao dịch, phương án đo đếm và hợp đồng mua bán điện; không lấy giá điện bán lẻ đang thanh toán làm giá bán điện dư.

3. Thủ tục: thông báo, đăng ký và đấu nối

Trước khi mua thiết bị, doanh nghiệp nên lập một bộ hồ sơ tiền khả thi gồm: giấy tờ về quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng công trình, bản vẽ mái và hệ thống điện hiện hữu, biểu đồ phụ tải, công suất dự kiến, sơ đồ đấu nối một sợi và phương án vận hành. Nếu có kế hoạch bán điện dư, cần làm rõ điểm đo đếm, công tơ, yêu cầu kỹ thuật bảo vệ và trình tự ký hợp đồng. Các thủ tục về xây dựng, môi trường, an toàn điện và PCCC phải được xem xét độc lập theo tính chất công trình; việc hoàn thành một thủ tục điện lực không thay thế những nghĩa vụ pháp lý khác.
Thủ tục phụ thuộc vào loại công trình, công suất, hình thức đấu nối, phương án phát điện dư và điều kiện pháp lý cụ thể. Chủ đầu tư cần xác định trước hệ thống thuộc diện thông báo hay phải đăng ký phát triển và xin giấy chứng nhận; chuẩn bị thông tin về công suất, vị trí, chủ sở hữu, đấu nối và phương án bán điện dư. Đối với hồ sơ đăng ký, cơ quan có thẩm quyền lấy ý kiến đơn vị quản lý lưới điện về khả năng quá tải, chất lượng điện năng và an toàn vận hành. Không nên mặc định công suất nhà xưởng bằng công suất được phép đấu nối. Trước thi công, cần rà soát thêm quy định xây dựng, kết cấu mái, môi trường, an toàn điện, PCCC và giấy phép hoạt động điện lực hoặc điều kiện miễn giấy phép nếu phát sinh bán điện.

4. Các mô hình đầu tư phù hợp với nhà xưởng

Với nhà xưởng đi thuê, cần kiểm tra thời hạn thuê còn lại, quyền lắp đặt trên mái, trách nhiệm sửa chữa chống thấm, bảo hiểm, quyền tiếp cận thiết bị và phương án tháo dỡ khi chấm dứt hợp đồng. Nếu bên sở hữu mái, bên sở hữu hệ thống và bên sử dụng điện là ba pháp nhân khác nhau, hợp đồng thương mại phải được rà soát kỹ trước khi lựa chọn cơ chế pháp lý. Các phương án thuê thiết bị, thuê dịch vụ vận hành hoặc hợp tác đầu tư có cấu trúc nghĩa vụ khác nhau; không nên gọi chung tất cả là mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ.

Mô hình thứ nhất là doanh nghiệp tự đầu tư, tự sở hữu hệ thống và sử dụng điện tại cơ sở; đây là phương án dễ xác định mục tiêu tự sản xuất, tự tiêu thụ. Mô hình thứ hai là chủ sở hữu công trình phối hợp với đơn vị thiết kế, thi công, vận hành hoặc thuê dịch vụ kỹ thuật, nhưng cần làm rõ ai là chủ thể phát điện, sử dụng điện và bán điện dư. Mô hình thứ ba là nhà đầu tư thứ ba thuê mái và bán điện cho doanh nghiệp sử dụng nhà xưởng: không được tự động xem là điện mặt trời tự sản xuất, tự tiêu thụ; phải đánh giá theo cơ chế pháp lý tương ứng, kể cả quy định mua bán điện trực tiếp nếu có. Hợp đồng thuê mái cần quy định quyền tiếp cận, trách nhiệm bảo hiểm, bảo trì, an toàn cháy nổ, xử lý thấm dột và tháo dỡ khi kết thúc hợp đồng.

5. Chính sách đến năm 2030: cơ hội đi cùng điều kiện

Ở góc độ quản trị doanh nghiệp, điện mặt trời mái nhà nên được xem là dự án hạ tầng năng lượng dài hạn, không chỉ là một khoản đầu tư để hưởng ưu đãi ngắn hạn. Nhà máy cần tính đến thay đổi lịch sản xuất, mở rộng dây chuyền, chuyển địa điểm và kế hoạch thay mái. Với cơ sở xuất khẩu, dữ liệu sản lượng điện mặt trời, tỷ lệ tự tiêu thụ và hồ sơ vận hành có thể hỗ trợ công tác quản lý năng lượng và báo cáo phát triển bền vững; tuy nhiên, không được tự động coi toàn bộ điện phát ra là mức giảm phát thải đã được xác nhận nếu chưa có phương pháp tính phù hợp.
Chính sách khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà phục vụ nhu cầu tại chỗ và sử dụng điện hiệu quả. Tuy nhiên, mốc 31/12/2030 nêu trên gắn với cơ chế thỏa thuận bán điện dư vượt 50% trong trường hợp đủ điều kiện, không đồng nghĩa mọi ưu đãi, giá điện hay quyền đấu nối được bảo đảm đến năm 2030. Khi lập dự án, cần phân tích riêng lợi ích tiết kiệm điện tự dùng và doanh thu điện dư, đồng thời tính rủi ro giới hạn phát ngược lên lưới.

6. Năm lưu ý trước khi quyết định đầu tư

Một bước thường bị bỏ qua là phân định trách nhiệm sau nghiệm thu. Hợp đồng nên quy định rõ chế độ giám sát sản lượng, bảo dưỡng inverter, kiểm tra mối nối DC, xử lý sự cố, vệ sinh tấm pin, kiểm định thiết bị đo đếm và bảo hành chống thấm mái. Chủ đầu tư cũng cần yêu cầu phương án ngắt điện khẩn cấp, lối tiếp cận chữa cháy và hướng dẫn ứng cứu cho đội vận hành tại chỗ. Chi phí bảo trì, bảo hiểm, thay thế inverter và gián đoạn sản xuất khi sửa chữa cần được đưa vào bài toán vòng đời dự án, thay vì chỉ so sánh báo giá thiết bị ban đầu.
Thứ nhất, đo phụ tải theo giờ và ưu tiên công suất phù hợp mức tiêu thụ ban ngày. Thứ hai, kiểm định kết cấu, tuổi thọ mái, chống thấm và tải trọng bổ sung. Thứ ba, xác nhận sơ bộ điều kiện đấu nối và khả năng tiếp nhận điện dư với đơn vị quản lý lưới. Thứ tư, lựa chọn inverter, bảo vệ điện DC/AC, chống sét, ngắt khẩn cấp và phương án PCCC theo tiêu chuẩn áp dụng. Thứ năm, tính hiệu quả tài chính theo nhiều kịch bản: tự dùng cao, điện dư thấp, hạn chế phát ngược và chi phí vận hành dài hạn.

Kết luận

Nghị định 243/2026/NĐ-CP mở rộng cơ hội phát triển điện mặt trời mái nhà, nhất là đối với cơ sở sản xuất sử dụng điện ban ngày. Tuy nhiên, quyết định đầu tư cần dựa trên phụ tải thực tế, quyền sử dụng mái, điều kiện pháp lý, an toàn kỹ thuật và khả năng đấu nối. VIETCOTEK và VCT Solar Energy có thể hỗ trợ doanh nghiệp khảo sát, lựa chọn công suất, thiết kế giải pháp, đánh giá an toàn và chuẩn bị hồ sơ triển khai phù hợp từng dự án.

Nguồn tham khảo chính

Chính phủ, Nghị định 243/2026/NĐ-CP (26/6/2026): https://chinhphu.vn/?classid=1&docid=218605&pageid=27160&typegroupid=4
Báo Chính phủ, cơ chế điện dư và giá mua điện: https://www2.en.baochinhphu.vn/dien-mat-troi-mai-nha-nang-ty-le-san-luong-dien-du-duoc-phep-ban-len-toi-50-102260627163140525.htm
EVN, hướng dẫn triển khai tại TP.HCM: https://www.evn.com.vn/d/vi-VN/news/TPHCM-huong-dan-trien-khai-Nghi-dinh-2432026ND-CP-ve-dien-mat-troi-mai-nha-60-17-509549